Het principe van het architectuurprincipe

Het architectuurprincipe staat de laatste tijd regelmatig ter discussie. Hebben we ze nog wel nodig? Moeten we ze niet gewoon allemaal overboord gooien? Persoonlijk denk ik dat je alleen de nutteloze en/of onhanteerbare principes overboord moet doen. Deze bederven het namelijk voor de principes die wel nuttig zijn. Iemand zei ooit eens tegen me: overbodige architectuurprincipes moeten zonder pardon overboord, en ze worden overbodig als je ermee hebt bereikt wat je wilde bereiken. Dat lijkt mij niet juist. Architectuurprincipes lijken daarmee doelen op zich, en dat voelt verkeerd.

Mijn indruk is verder dat de betekenis van het architectuurprincipe misschien niet meer helemaal zuiver is, of niet meer door iedereen op dezelfde manier wordt begrepen. Het vervelende van het woord principe is dat het meerdere betekenissen heeft. Ik laat ze hieronder maar eens de revue passeren.

Werking

Het principe van een gloeilamp is dat het licht geeft omdat er een elektrische stroom door de gloeispiraal gaat. Hierdoor wordt de gloeispiraal heet (drieduizend graden) en straalt dan licht uit. Zo werkt het. Een handige uitvinding waardoor je ’s avonds een boek kunt lezen.

Grondslag, wet

Volgens het principe van Fermat is de weg die dat licht van gloeispiraal tot jouw boek aflegt altijd de weg die in de kortste tijd kan worden afgelegd.  Een natuurkunde-wet waar geen photon aan ontkomt. Deze bewering is altijd waar. Dat is wetenschappelijk aangetoond en verklaard. Daarom mag je het als basisprincipe (grondslag, axioma) voor andere wetten gebruiken. Bijvoorbeeld voor het bepalen van de hoek waarmee licht wordt gebroken bij een materiaal-overgang (wet van Snellius).

Maar je kunt ook niet bewezen beweringen, theorieën, als grondslag voor andere stellingen gebruiken. De hedendaagse rekenkunde zou bijvoorbeeld niet kunnen bestaan zonder de theorie van het natuurlijke getal. Deze theorie, de rekenkunde van Peano, is gebaseerd op een overzichtelijk rijtje basisprincipes die ondubbelzinnige bepalen wat de reeks van natuurlijke getallen is.

Grondbeginsel

Grondbeginselen zijn fundamentele principes die de wezenlijke basis vormen van iets. In de wetenschap voer je bijvoorbeeld nooit bovennatuurlijke krachten aan als verklaring voor een verschijnsel. Vanuit dat principe ligt alles wat we niet rationeel kunnen verklaren altijd aan ontbrekend inzicht. Het is een belangrijk grondbeginsel van de wetenschap. Daarmee onderscheidt het zich van religie.

Bij religie staan hogere machten juist centraal in de verklaring van verschijnselen. Die hogere machten kunnen goden zijn, maar dat hoeft niet. Taoïsten zoeken bijvoorbeeld geen verklaring in Opperwezens, maar zien de loop der dingen eenvoudig als een natuurlijk principe. Het is zoals het is, omdat het is zoals het is.

Afspraak

Maar natuurlijk kun je als mens ook gewoon een zelf gekozen standpunt innemen. Zo kun je er bijvoorbeeld voor kiezen om volgens bepaalde regels te leven. Je kunt bijvoorbeeld uit principe geen vlees eten. Of uit principe alleen aardbeien eten  die uit Nederland komen en niet in een kas zijn gekweekt. Of uit principe  geen Apple-technologie willen gebruiken. Of uit principe niet gokken. Dit soort principes zijn afspraken met jezelf, en zijn sterk bepalend voor je gedrag. Soms doe ik wel eens gek en gooi ik een principe pardoes overboord. Bijvoorbeeld als ik in november of zo plotseling overmand word door trek in aardbeien. Dan moet je wat.

Spelregels?

Terug naar het architectuurprincipe. Welke van de bovenstaande betekenissen is hierop van toepassing? Als je het mij vraagt is het principe van het architectuurprincipe dat deze houvast geeft bij het ontwerpen van solution architecturen voor nieuwe informatievoorzieningen. Een architectuurprincipe ligt in het verlengde van de strategische doelen van de organisatie. Ze dienen ertoe om de organisatie te helpen bewegen in een verstandige richting, de richting van de strategische koers. Ze dienen ertoe om nieuwe informatievoorzieningen de strategische koers zo goed mogelijk te laten ondersteunen. Zo goed mogelijk, maar het zijn ook weer geen natuurwetten waaraan geen solution architectuur ontkomt.

Op zijn best zijn architectuurprincipes dus gemeenschappelijke afspraken over de manieren waarop informatievoorzieningen mogen worden ontworpen. Deze afspraken begrenzen de ruimte waarbinnen de ontwerper autonoom kan bepalen uit welke componenten de oplossing bestaat en hoe deze met elkaar in verband staan. Zo’n afspraak wordt begrepen en gedragen door iedereen die eraan wordt onderworpen. Soms zitten ze je behoorlijk dwars en lap je ze graag aan je laars. Een beetje zoals spelregels in de sport. Dat brengt me op het idee om ook maar een fluitje om te hangen en gele en rode kaart in mijn borstzakje te steken. Natuurlijk ben ik nooit partijdig.

Chef Kok versus Enterprise Architect

Een jaar of wat geleden was er een TV-programma “Master Chef”. Een soort Idols voor kooktalenten. In dit programma moesten kandidaten (amateurkoks eigenlijk) meedraaien in een keuken van een echte master chef. In zo’n keuken gaat het er dynamisch aan toe.

Ik ben zelf overigens bepaald geen kooktalent en heb op dat gebied ook geen ambities. Eten bereiden kan ik wel, want dat zie ik als een belangrijke basisvaardigheid voor de ondersteuning van mijn gezin. Eten bereiden is een kwestie van het volgen van een in zekere mate vast proces met vaste ingrediënten. Daar komt weinig creativiteit bij kijken en het vereist nauwelijks improvisatievermogen. Maar koken kan ik dus nadrukkelijk niet. Koken is een creatief proces waarbij de kwaliteit van het resultaat in grote mate af hangt van de kennis, improvisatievermogen, finesse en oog voor detail van de kok. Een kok past wel bepaalde vaste bereidingspatronen toe, maar doet dit zoals een muzikant dit doet met akkoorden en ritmische basispatronen. Koken is een kunstvorm en een ambacht tegelijk.

Een chef kok is de baas in de keuken van een restaurant in de zin dat hij bepaalt welke gerechten zijn keuken op welke wijze voort brengt, en in de zin dat hij toeziet op de kwaliteit. Van de keuken van een restaurant wordt een vaste en voorspelbare kwaliteit verwacht. De gerechten die de keuken voort brengt moeten passen bij het (gewenste) imago en kernwaarden van het restaurant, en de beleving van de doelgroep van het restaurant (klanten).

foodarchitect

Een master chef is een erkende meester in zijn vak en heeft een bepalende en richtinggevende functie. Je zou de master chef ook kunnen beschouwen als een Food Architect. Hij is in belangrijke mate verantwoordelijk voor het ontwerpen van de samenstelling en wijze van voortbrenging van nieuwe gerechten. Nieuwe gerechten of verbeteringen van gerechten of de bereidingswijze daarvan worden door de master chef ontworpen op basis van food trends, ontwikkelingen in kooktechniek, seizoenspatronen, et cetera.

Naast het creëren van een nieuw gerecht (vernieuwing) moet een master chef in staat zijn dit gerecht reproduceerbaar te maken voor de keuken van zijn restaurant, met behoud van de verwachte kwaliteit (beheersing). De onvoorspelbare dynamiek rond de  beschikbaarheid en kwaliteit van benodigde ingrediënten, maar ook de trends en ontwikkelingen op het gebied van voedsel en bereidingstechnieken en de verwachtingen van klanten vereist het vermogen om te kunnen anticiperen op veranderingen (toekomstvastheid).

Je ziet het, ik bezie dit allemaal door de bril van een Enterprise Architect. In de ICT wordt de keuken-analogie dikwijls toegepast. Van een ICT-afdeling wordt verwacht dat zij in staat is om binnen voorspelbare tijd, binnen voorspelbare kosten en met voorspelbare kwaliteit informatievoorzieningen voort te brengen. De ingrediënten bestaan uit basisvoorzieningen zoals portal, data warehouse en IAM, maar ook uit nieuw ingekochte technologieën. Van de gemiddelde ICT-afdeling wordt eigenlijk geen kookkunst verwacht maar vooral de bereiding volgens bewezen recepten.

Nu wil ik trouwens niet zo ver gaan dat een Enterprise Architect de baas is van de keuken en altijd een erkende meester is in zijn vakgebied, hoewel dat laatste op zich niet slecht zou zijn. Wel zie ik interessante parallellen tussen een Master Chef en een Enterprise Architect:

Master Chef Enterprise Architect
verantwoordelijk voor het ontwerpen van de samenstelling en wijze van voortbrenging van nieuwe gerechten verantwoordelijk voor het ontwerpen van de samenstelling en wijze van voortbrenging van nieuwe systemen
Nieuwe gerechten of verbeteringen van gerechten of de bereidingswijze daarvan worden door de master chef ontworpen op basis van food trends, ontwikkelingen in kooktechniek, seizoenspatronen, et cetera. Nieuwe of verbeteringen/uitbreidingen aan informatievoorzieningen of de voortbrengingswijze daarvan worden door de informatie architect ontworpen op basis van technology trends, ontwikkelingen in methodieken en architecture patterns, et cetera.
De onvoorspelbare dynamiek rond de  beschikbaarheid en kwaliteit van benodigde ingrediënten, maar ook de trends en ontwikkelingen op het gebied van bereidingstechnieken en de verwachtingen van klanten vereist het vermogen om te kunnen anticiperen op veranderingen De onvoorspelbare dynamiek rond de  beschikbaarheid van gebruikte technologie en de kennis daarvan, maar ook de trends en ontwikkelingen in de markt op het gebied van technologie  en ontwikkelmethoden en de verwachtingen die de klant ten aanzien daarvan heeft, vereist het vermogen om te kunnen anticiperen op veranderingen.

Onberispelijk onder architectuur

Toen ik laatst een beetje rond doolde op Utrecht CS, omdat ik daar ineens tijd voor had, overkwam me plotseling een Aha-erlebnis. Dat is zo’n moment waarop er ineens weer een aantal dingen op hun plaats vallen doordat je eventjes buiten jezelf kon treden. Doordat je heel even met totale onbevangenheid om je heen kijkt. Op zo’n moment voel je ineens van binnen uit, weer zo’n verschil.

Even een stapje terug. Het station van Utrecht wordt momenteel helemaal verbouwd. De TO-BE Architectuur (waarvan hieronder een impressie) is jaren geleden bepaald, en wordt gestaag gerealiseerd.

UtrechtCS_04-480x309

Ik kom geregeld op dit station, enkele dagen per maand, en ik zie het nieuwe station langzaam en zeker ontstaan. Opvallend is dat het station ogenschijnlijk onverminderd haar functie kan blijven vervullen. Tijdens de bouwwerkzaamheden blijven de treinen en de reizigers (160.000 per dag!) gewoon komen en gaan. Toegegeven, de reiziger ervaart overlast door het vele lawaai en door het regelmatig veranderen van de looproutes naar de perrons, maar desalniettemin kan die reiziger gewoon per trein van, via of naar Utrecht reizen.

Mijn aha-erlebnis bestond hieruit: ineens zag ik écht in wat werken onder architectuur inhoudt. De verbouwing van station Utrecht is gericht op de modernisering en verbetering van de bestaande functie van het station, en de vergroting van de capaciteit van het station. Tijdens de verbouwing blijft het station gewoon operationeel. Het is een megaproject dat uit meerdere deelprojecten (bouwstappen) bestaat. Ieder deelproject is gericht op het realiseren van een stukje van die TO-BE-architectuur. Het woordje “gericht” is hier eigenlijk heel  essentieel. Richting, en de sturing op die richting is essentieel om dit mega-project tot een succes te kunnen maken.

Omdat mijn aansluitende trein naar Den Bosch was opgeheven, had ik ineens een half uurtje voor mezelf. Ik toog weer terug naar de grote stationshal. De verbouwing was al ver gevorderd. De laatste stukken “AS-IS-Architectuur” stonden in de steigers. Er omheen lagen tijdelijke “loopgangen”, zodat de reiziger zich nog van perron naar perron kan begeven. De loopgangen waren praktisch, niet esthetisch, en dienden duidelijk een tijdelijk doel. Ze worden weer afgebroken als ze niet meer nodig zijn. En toen gebeurde het. Ik dacht: Aha! Die tijdelijke loopgangen, dat zijn tijdelijk gedoogde architectuurafwijkingen! Maar hier zijn ze wél echt tijdelijk, worden ze onberispelijk weer afgebroken, en valt dat afbreken wél binnen het budget en de scope van het project (hoewel budgetoverschrijdingen van luttele 100-en miljoenen in dit soort projecten de norm lijkt).

8Iqu76S

Even later kwam ik uit in een prachtig stukje gerealiseerde TO-BE-architectuur. Ik vergaapte me aan de prachtige harmonie van de constructie, en de integratie met de omliggende architectuur.  Het geheel getuigt van visie. Een visie die ik in de afgelopen jaren, op de korte momenten dat ik me als reiziger door dit station verplaatste, beetje bij beetje waar zag worden. Dit is werken onder architectuur in optima forma. Dat dwingt – bij mij althans – groot respect af.

Utrecht-Centraal-009

Heel even speelde ik met de gedachte om nog een trein te missen. Heel even maar, want toen sleurde de waan van de dag me weer resoluut terug naar de werkelijkheid. Een werkelijkheid waarin we profijt kunnen hebben van diepzinnige Aha-erlebnisse zoals ik zoëven had. Weerbaarder dan ooit, trad ik mijn werkelijkheid weer met frisse moed tegemoet.